تاریخچه بهداشت مدارس و تحولات سازمانی آن در ایران
             در سال 1293 شمسی هیئتی از پزشکان ایرانی و اروپائی مقیم تهران تشکیلاتی به نام مجلس الحفظ الصحه برای مراقبت از بهداشت عمومی به وجود آوردند . در اواخر همین سال دکتر علی اکبر خان (اعتماد السلطنه ) به سمت مفتش صلحی مدارس با حقوق ماهانه 45 تومان منصوب شد . در سال 1304 شمسی صحیه مدارس به عنوان یک واحد مشخص به وزارت معارف معرفی شد و وابسته به آن گردید . این واحد دارای قسمت های کحالی معاینات بهداشتی دانش آموزان و آموزش بهداشت بود . در سال 1315 شمسی صحیه مدارس به نام بهداری آموزشگاهها تغییر اسم یافت و در سال 1318 بهداری آموزشگاهها ضمیمه اداره کل دانشکده پزشکی و بیمارستانها گردید و در 1320 دوباره به عنوان دفتر کل بهداری آموزشگاهها به تشکیلات وزارت معارف پیوست و اما این دگرگونیهای اسمی چیزی بر محتوای       خدماتی اش نیفزود . چون از نیروی انسانی میان رده ای که بتواند پاسخگوی نیازهای بهداشتی دانش آموزان باشد تهی بود ، از این رو در سال 1350 برای پر کردن این خلاء و نیروی اجرایی ، مدارس عالی بهداشت تاسیس شد . در تهران و خراسان واصفهان و آذر بایجان شرقی و فارس ابتدا به صورت داوطلب و سپس از طریق کنکور با مقاطع تحصیلی فوق دیپلم دانشجو می پذیرفت و آموزش یافتگان که غالباً دختر بودند ، به عنوان مربی بهداشت و بعداً با تغییر نامهایی و نهایت با پیت سازمانی مراقب بهداشت در اداره ی کل بهداری آموزشگاهها که به اداره بهداشت مدارس تغییر نام یافته بود ، پذیرفت . تعداد این نیروی میان رده ای که غالباً پس از فراغت از تحصیل جذب وزارت آموزش و پرورش شده بودند در تمام مملکت به حدود هفت هزار نفر رسید . در اردیبهشت 58 ، یعنی پس از چند ماهی پس از پیروزی انقلاب اسلامی همه آنها همراه با سایر پرسنل پزشکی و فنی اداره کل بهداشت مدارس از وزارت آموزش و پرورش جدا و با وزارت بهداری ادغام شد و در ارتباط با یک زنجیره مناسب خدماتی کار خود را شروع کرد . در سالهای 58 تا 63 این حرکت تازه با برنامه ریزی های مناسب و سنجیده تری که به وسیله صاحب نظران وزارت بهداری طراحی شده بود ، می رفت که به ثبات و ثمر نزدیک تر شود و بهداشت مدارس در قالب و شکل علمی و اصولی خود مقام و منزلتی پیدا کند . اما در این زمان ، یعنی در سال 63 دوباره نوای تازه ای به دگرگون کردن این نظام نوپا و اسحکام نیافته نواخته شد و کارشناسان مسائل بهداشتی می گفتند : گسترش و ارتقای بهداشتی زیر پنج سال نسبت به خدمات بهداشتی دانش آموزان از اولویت بیشتری برخوردار است و از این نیروها باید در کلینیک های مادر و کودک استفاده شود و در حاشیه آن بهداشت مدارس نیز قسمتی از این برنامه می باشد . ولی طرح و تدوین این برنامه در جریان اجرا به دلایل مختلف دچار مشکل شد . از جمله عدم تمکین پرسنل اجرایی ، یعنی مراقبین بهداشت ، لذا در استانهای مختلف به صور گوناگون کلی یا نسبی به زور یا رغبت آنرا به مرحله اجرا در آوردند ولی عوارض دلسرد کننده و زیان بارش برای عاملان اجرا یعنی مراقبین بهداشت بیشتر از نتایج مفید آن برای برخورداران از خدمات بهداشتی بود و بالاخره در پایان سال 1369 اکثریت مراقبین بهداشت مدارس از مراکز بهداشتی به وزارت آموزش و پرورش مراجعت نمودند و از زنجیره سازمان یافته و مربوط بهداشتی درمانی که تقریباً با حلقه هایش هماهنگ شده بود ، خارج شدند .
 
  
بهداشت مدارس در خرامه
بهداشت مدارس در شهرستان خرامه از سالها پیش تحت پوشش مرکزبهداشت والفجر بود ،از سال 88 که شبکه بهداشت ودرمان خرامه ازمرکز بهداشت شیراز جداشد ،واحد بهداشت مدارس خرامه شروع به فعالیت نمود.
خدمات بهداشت مدارس يكي از وسائل نيرومند براي افزايش سلامت جامعه و ضامن حفظ سلامت نسلهاي آينده مي باشد. زيرا بسياري از رفتارهاي بهداشتي از كودكي قابل شكل گيري هستند وهمچنين اين گروه تاثيرگذاري زيادي بر روي ساير افراد خانواده, جهت انتقال پيامهاي بهداشتي دارند.لازم به ذكر مي باشد كه كنترل بسياري از بيماريها از طريق عملكرد در سطح مدارس آسان تر واقتصادي تر است
 
فعالیت های واحد سلامت نوجوانان ،جوانان ومدارس
هماهنگی درون بخشی وبرون بخشی
پیگیری موارد بیماری ومشکلات بهداشتی درمانی دانش اموزان
ثبت وتجزیه وتحلیل امار
همکاری وهماهنگی در اجرای برنامه های بهداشتی مشترک وزارتخانه های بهداشت ،درمان وآموزش پزشکی وآموزش وپرورش
شرکت در جلسات شورای بهداشتی اموزش وپرورش شهرستان
جمع اوری امار ، شاخص ها و فعالیت های ماهیانه وفصلی وسالیانه  بهداشت مدارس مراکز بهداشتی ودرمانی وخانه های بهداشتی وانعکاس به دانشگاه علوم پزشکی شیراز
 مدارس مروج سلامت
 
 فعالیتهای واحد سلامت نوجوانان ؛جوانان ومدارس جهت گروه هدف به شرح زیر می باشد :
1.معاينات غربالگري و باليني دانش آموزان مقطع اول ابتدايي (نوآموزان) و تكميل شناسنامه سلامت.
2. معاينات غربالگري و باليني دانش آموزان (و اول راهنمايي و اول متوسطه )
3 هماهنگي جهت انجام واكسيناسيون نوآموزان( دانش آموزان مقطع اول ابتدايي )
4. هماهنگي جهت انجام واكسيناسيون توام در بين دانش آموزان مقطع اول دبيرستان.
5. همكاري در اجراي طرح شير در مدارس ابتدايي و راهنمايي دولتي.
6 . برگزاري كلاسهاي آموزشي جهت دانش آموزان و اوليا و مربیان
 7. بررسي و درمان دانش آموزان مبتلا به پديكلوز و خانواده آنان كه به مراكز بهداشتي درماني/پايگاه ها و خانه هاي بهداشت ارجاع شده اند .
8. اجراي طرح بيماريابي و درمان دانش آموزان مبتلا به پديكلوز و خانواده آنان

 
آموزش بهداشت :

در مدرسه گروه های هدف در برنامه آموزش بهداشت مدارس شامل دانش آموزان، والدین، معلمین و سایر کارکنان است که برای هر یک از این گروه ها موضوعات آموزشی به شرح زیر در نظر گرفته شده است:
 
   مقطع ابتدایی:
 
دانش آموزان در ایت مقطع سنی بسیار آموزش پذیر بوده و هر مطلب آموزشی برایشان تازگی دارد مطالب آمزشی خاص این مقطع:
1- بهداشت فردی
2- بهداشت دهان و دندان
3- تغذیه سالم و بهداشت مواد غذایی
4- بیماریهای شایع سنین مدرسه
5- بهداشت روان
6- اهمیت بهداشت محیط درخانه ، مدرسه ، محله و شهر
7- سوانح و حوادث
8- مسایل مهم بهداشتی درمحل زندگی
9- موضوعات متناسب با عناوین سالنامه بهداشتی

 
  مقطع راهنمایی ومتوسطه:
 
دردوره راهنمایی و متوسطه دانش آموزان بسیار آسیب پذیر بوده و علاوه بر سلامت جسم بایستی به سلامت روان نیز توجه ویژه داشت وموضوعات زیر باید آموزش داده شود:
1- بهداشت فردی
2- بهداشت دهان و دندان
3- بهداشت دوران بلوغ
4- اهمیت تغذیه در سنین بلوغ
5- اهمیت واکسیناسیون
6- بهداشت محیط و حرفه ای
7- مسایل جمعیتی و مشکلات ناشی از رشد بی رویه جمعیت
8- نظام ارائه خدمات بهداشتی درمانی
9- بیماریهای واگیردار و غیرواگیردار مهم برای نوجوانان مانند (انگلهای روده ای ، بیماریهای آمیزشی، ایدز، بهداشت روان)
10- سوانح و حوادث
11- مسایل مهم بهداشتی درمحل زندگی
 12- مهارتهای زندگی
13-مضرات دخانیات و مواد مخدر
 

          14-تالاسمی


اولیاء دانش آموزان :

در جلسات ماهیانه برگزاری شده ضمن هماهنگی با مسئولین مدارس جلسات آموزشی برگزار می شود . موضوعات مهم آموزشی برای والدین دانش آموزان عبارتند از:
1- آشنایی با نیازها و مشکلات بهداشتی و روانی فرزندان در سنین مدرسه
2- نقش والدین در رشد و تکامل فرزندان
3- اهمیت معاینات سالانه دانش آموزان
4- بهداشت فردی
5- بهداشت دهان و دندان
6- بهداشت خانواده
7- بهداشت محیط
8- بهداشت روان
9- بهداشت دوران بلوغ
10- تغذیه و بهداشت مواد غذایی
11- بیماریهای شایع در سنین مدرسه
12- واکسیناسیون
13- سوانح و حوادث
14- مشکلات ناشی از رشد بی رویه جمعیت
15- مسایل بهداشتی مهم درمحل زندگی
 
  معلمان و سایر کارکنان:
 
 به منظور ارتقاءسطح سلامت دانش آموزان از طريق بالا بردن سطح آگاهي هاي بهداشتي پرسنل مدارس و جلب مشارکت و کمک به پیشبرد برنامه های آموزش بهداشت لازم است و برای معلمین و سایر کارکنان شامل:سرایدارن ،خدمتگذاران ،متصدیان بوفه ها جلسات آموزشی برگرار گردد .
 
تغذیه سالم
امروزه نقش بي بديل تغذيه درفرايند رشد و نموو سلامتي  بر كسي پوشيده نيست به گونه اي كه تلاشهاي زيادي دز جهت ترويج الگوهاي صحيح تغذيه اي از سوي دستگاههاي مربوط صورت گرفته هزينه هاي ريادي نيز از سوي دولتها در راستاي آموزش عموم مردم صورت ميگيرد.
متاسفانه با پيشرفت زندگي بشري توسعه شهر نشيني وافرايش سطح رفام مزدم الگوهاي تغذيهاي نيز دستخوش تغييرات ناخوشايندي گرديده وبر تمامي جنبه هاي سلامتي تاثير گذار بوده ونتايج ريانباري نير همچون افرايش خطر ابتلا بيماريهاي عروق كرونرچاقي و غيره را به همراه داشته است
دانش آموزان به دلايل مختلفي همچون دسترسي آسان به انواع فراورده هاي فاقد ارزش غذائي كم تحركي وهمچنين فرايند رشد و نمو به عنوان قشري آسيب پذير در جامعه نيازمند توجه كافي در اين خصوص مي باشند.ازاين رو توجه ويژه به تنقلات سالم نظارت بر بوفه هاي مدارس امري اجتناب ناپذير است .

خدمات تغذيه :

شامل دسترسي دانش‌آموزان به گستره‌اي از غذاهاي مغذي، قابل تامين و مورد علاقه مي‌باشد که با نيازهاي غذايي و بهداشتي تمامي آنها( براساس استاندارد هاي علمي ) منطبق شده باشد. برنامه هاي تغذيه اي در مدرسه بايد با معيارها و استانداردهاي ملي براي جامعيت غذاي دريافتي و محتواي سبد غذايي خانوار و مدرسه همخواني داشته باشند . آموزش تغذيه و ايجاد فضايي که رفتارهاي بهداشتي تغذيه را ترويج کند نيز بخشي از اين برنامه ها خواهند بود . هدف از اين برنامه ها دستيابي به حداکثر سلامت و توان فراگيري در دانش‌آموزان مي‌باشد . لازم است کارکناني با تحصيلات مرتبط ارايه اين خدمات را هدايت نمايند .
 
 
آهن ياري :
آهن از جمله ريز مغذي هائي است كه كمبود آن در بسياري ازر كشور هاي جهان مشاهده گرديده و زندگي ميليونها نفر از جمله كودكان و نوجوانان را تحت تاثير قرار مي دهد
كم خوني فقر آهن به دلايلي همچون : دريافت و جذب ناكافي ، افزايش نياز به آهن(دوران نوجواني ، بارداري ، شيردهي ، خون ريزي در دوران عادت ماهانه وبعضي از بيماريها و ... ) حاصل مي شود.
دردوران بلوغ به دليل افزايش سرعت رشد و وجود عادت ماهانه كمبود آهن مطرح ميباشدودرصورت عدم تامین آن باعث كاهش توان ذهني و قدرت يادگيري ، خستگي زودرس ،ضعف و بي حالي و افزايش بيماريها مي شود
لذا برنامه مكمل آهن با هدف پيشگيري ار كم خوني فقر آهن  و كاهش عوارض ناشي از آن در بين دانش آموزان دختر مقطع راهنمایی و دبيرستان به اجرا در مي آيد .
 
 
شير درمدرسه :
 باتوجه به نيازكودكان سنين مدرسه و نوجوانان در دوران بلوغ به پروتئين با ارزش بيولوژيكي بالا ، كلسيم ، ويتامين هاي گروه B بويژه A , B2 جهت تأمين ، رشد سلامت جسمي و توانمندي ذهني و يادگيري ،مصرف حداقل سه ليوان شير يا جانشين هاي آن در روز از اهميت ويژه برخوردار مي باشد.
با توجه به نيازهاي تغذيه اي در اين سنين ، برنامه شیررايگان مطرح و به مورداجرا گذاشته شد. که نظارت برنحوه نگهداری ؛توزیع ,مصرف ؛ نمونه برداری از شیر و آموزش مزایای شیر بر عهده کادر بهداشتی می باشد
 
 
پيشگيري از بيماريهاي واگير دار شايع در مدرسه:
 
یكی از مشكلات رایج كودكان در سنین مدرسه که باعث غیبت دانش آموز از مدرسه و افت تحصیلی می شود ابتلای مكرر آنان به عفونت های مختلف است .
آگاهی از علائم و نشانه های بیماریهای شایع در مدارس می تواند اولین اقدام در جهت پیشگیری از شیوع واقدامات به موقع جهت درمان باشد.
علائمی از قبیل رنگ  پریده یا بر افروخته ،چشمهای قرمز ،آبریزش از بینی ،سرفه وعطسه زیاد، ، بثورات جلدی پلکهای متورم و قرمز، خستگی بدون دلیل ، سردرد، سرگیجه، تب، دل درد و هر علامت غیر عادی دیگر ممکن است مقدمه یک بیماری باشد که باید آن را مورد توجه قرار داد.
سرماخوردگی- اوریون - آبله مرغان-گلودرد چرکی-انگلهای دستگاه گوارش- بیماریهای از قبیل عفونتهای اسهالی...... ازبیماریهای واگیر دار شایع در مدارس می باشند
 
 
پيشگيري از سوانح و حوادث در سنين مدرسه:
 
يكي از مهمترین علل مرگ و میر و معلولیت های کودکان در سنین مدرسه،سوانح و حوادثی است که در منزل،مدرسه ومسیر بین خانه تا مدرسه رخ می دهد. با توجه به اینکه علل بسیاری از این حوادث شناخته شده است و معمولآ با اقدامات احتیاطی و رعایت اصول پیشگیری می توان در صد قابل ملاحظه ای از میزان آن را کاهش داد،به نظر می رسد نقش آموزش در جلوگیری از سوانح و حوادث بسیار موثر باشد. از طرف دیگر باید به ایمن ساختن محیط مدرسه نیز توجه شود.

اقداماتی که جهت پیشگیری از بروز سوانح و حوادث انجام می گیرد:

جلب همکاری مسئولین مدارس و اولیای دانش آموزان و.... تامین هر چه بیشتر امنیت در خانه ، مدرسه وراه خانه تا مدرسه
- آموزش پیشگیری از حوادث در مدرسه
- آموزش پیشگیری از حوادث در مسیر خانه و مدرسه 

 
سلامت محيط مدرسه

منظور از محیط، محوطه فیزیکی و نیز جو روانی، اجتماعی و فرهنگی مدرسه است. تحقیقات متعددی بر مرکزیت اهمیت محیط فیزیکی و روانی و اجتماعی مدرسه در تأثیر گذاری بر سلامت دانش آموزان و در پیشرفت یا باز ماندن از اهداف برنامه های بهداشت مدارس دارد.
هدف از این برنامه ها ایجاد محیطی ایمن، بهداشتی و همایتی است که یادگیری را تقویت می کند این کیفیت ها از طریق استانداردهایی که به همین منظور تنظیم می گردد قابل ارزیابی واهد بود و شامل فعالیتهایی است که در جهت اجرای ضوابط بهداشتی مدرسه انجام می گیرد. مهمترین مسائلی که در بهداشت محیط مدرسه مورد توجه قرار می گیرد عبارتند از:
1-     محل احداث مدرسه
2-     وضعیت ساختمان مدرسه
3-     آب آشامیدنی سالم
 
محل احداث مدرسه:
مکان مدرسه باید دور از سر و صدا، عبور و مرور وسیله نقلیه، محل انباشته شدن زباله، راه آهن و کارخانه باشد. محوطه مدرسه باید دارای وسعت کافی باشد و برای جلوگیری از ایجاد گرد و غبار امکان شستشو، کف حیاط از آسفالت و یا بتون و یا مصالح مشابه پوشیده شده باشد.
 
ساختمان مدرسه:
رعایت تمام شرایط ایمنی و بهداشت در ساختمان مدرسه دارای اهمیت است که این شرایط عبارتند از: کف کلاسها، سقف، روشنایی، تهویه کلاسها، پنجره ها، درجه حرارت، وسیله گرمازا، کپسول ضد حریق، تهویه هوا، پله ها، تابلو کلاس، میز و صندلی، دستشویی، استفاده از صابون، توالت، دفع بهداشتی فاضلاب، آبخوری، دفع بهداشتی زباله، بوفه مدرسه. رعایت هر یک از شرایط ایمنی فوق مطابق با استانداردهای آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است که به اختصار توضیح داده می شود:
کف کلاسها: باید قابل شستشو و صاف و بدون درز و شکاف باشد و از لغزندگی و مرطوب بودن آن جلوگیری شود.
سقف: باید ساف و بدون درز و شکاف و به رنگ روشن باشد.
روشنایی: روشنایی کلاسها باید به طور طبیعی تأمین شود، بهتر استنور از سمت چپ دانش آموز بتابد و نه از روبرو. بزرگی پنجره ها باید یک پنجم مساحت کلاس باشد و به فاصله حداقل 100 تا 120 سانتی متری بالاتر از کف کلاس قرار گرفته باشند.
تهویه کلاسها: اگر پنجره ها در دیوارهای روبروی یکدیگر کار گذاشته شده باشند تهویه کلاس بهتر انجام می گیرد.
تهویه هوا: در کلاس باید به خوبی صورت گیرد حداقل 6 بار در روز و با باز کردن در و پنجره کلاس.
درجه حرارت: درجه حرارت مناسب برای کلاس درس 18 تا 21 درجه سانتی گراد است کلاس بسیار گرم موجب کسالت و خواب آلودگی و کلاس سرد باعث سردی بدن دانش آموز شده و او را مستعد ابتلا به عفونتهای ریوی می نماید.
وسیله گرمازا: باید فضای کلاس را به طور یکنواخت گرم کند مانند شوفاژ و یا بخاری دیواری که دارای دودکش باشد تا گازهای حاصل از مواد سوختنی به فضای کلاس وارد نشود و خطر آتش سوزی نداشته باشد.
کپسول ضد حریق: لازم است هر مدرسه به تعداد کلاسها کپسول ضد حریق در اختیار داشته باشند.
پله ها: اگر ساختمان مدرسه دارای پله است باید ارتفاع پله 18 سانتی متر و عرض آن 30 سانتی متر دارای نرده محافظ و بدون لغزندگی باشد.
تابلوی کلاس: باید در محل مناسبی که نور کافی به آن بتابد و در معرض دید کامل دانش آموزان باشد،قرار گیرد. تابلو نباید شفاف باشد که موجب انعکاس نور گردد و نیز فاصله آن تا اولین ردیف دانش آموز نباید از 20/2 مترکمتر باشد.
میز و صندلی: بهتر است برای هر دانش آموز جداگانه تهیه شود ارتفاع صندلی باید به اندازه باشد که وقتی دانش آموز روی آن می نشیند ران آن با صندلی تماس داشته باشد و نیز فاصله بین آخرین صندلی با دیوار انتهای کلاس 50 سانتی متر باشد.
دستشوئی: به ازای هر 60 دانش آموز یک دستشویی لازم است. دستشوئی باید خارج از توالت ولی در مجاورت آن قرار داشته باشد. ارتفاع آن از سطح زمین 60 تا 70 سانتی متر و متناسب با قد دانش آموز باشد.
استفاده از صابون: در دستشوئیها ضروری است باید از صابون مایع استفاده شود یا اینکه هر دانش آموز صابون مخصوص به خود داشته باشد.
توالت: در مدرسه به ازاء هر 40 دانش آموز حداقل یک توالت در نظر گرفته شود، کاسه توالت باید سالم و از جنس سرامیک و به رنگ روشن باشد. دیوارها و کف توالت باید قابل شستشو باشد و کف توالت به سمت کاسه دارای شیب باشد.
دفع بهداشتی فاضلاب: برای پیشگیری از بیماریهای گوناگون باید دفع بهداشتی فاضلاب از طریق هدایت به شبکه فاضلاب رو عمومی و یا چاه فاضلاب انجام شود.
دفع بهداشتی زباله: باید سطل های درب دارمتعدد در نقاط مختلف مدرسه (حیاط، کلاسها، راهرو) قرار داشته باشد و هر روز زباله های درون آن جمع آوری و سپس تمیز شود.
آبخوری: باید دارای شرایط زیر باشد:
-         کف محوطه آبخوری قابل شستشو و دارای شیب کافی و مناسب به طرف مجرای فاضلاب باشد.
-         دیوار لبه آبخوری باید از جنس قابل شستشو و دارای شیب مناسب به طرف مجرای فاضلاب باشد.
-         دیوار اطراف آبخوری از جنس قابل شستشو(نظیرکاشی، سرامیک،....) باشد.
-     آبخوری عمومی دانش آموزان باید با شیرهای مناسب یا آب سرد کن مجهز گردد و حداقل برای هر 45 نفر یک شیر آبخوری پیش بینی شود. ارتفاع شیر آن متناسب با سن دانش آموزان در دوره های مختلف تحصیلی (100-75 سانتی متر) از سطح زمین باشد.
-         آب خوری باید خارج از سرویس های بهداشتی و با رعایت شرایط بهداشتی و با فاصله حداقل 15 متر احداث گردد.
بوفه مدرسه: باید دارای نور کافی، مجهز به هواکش، دارای وسایل گرمازا و سرمازا، کف از جنس سیمان یا سایر مصالح، قابل شستشو دارای سطل زباله، درب و پنجره توری دار،مجهز به یخچال بوده و متصدی بوفه دارای کارت تندرستی باشد و مسائل بهداشت فردی کاملاً رعایت فرماید.
 
آب آشامیدنی مدرسه:
 
تأمین آب آشامیدنی سالم و بهداشتی در مدرسه یکی از موضوعات بسیار مهم و اساسی است. بهتر است در مدرسه از شبکه آب لوله کشی و یا منابع به سازی شده استفاده شود و در محلهایی که آب سالم در دسترس نباشد آب را پس از ضد عفونی کردن مصرف نمایند
 
 فرایند1                 فرایند 2
تاریخ آخرین بروزرسانی   :  1392-1-27 15:26        برو بالای صفحه نسخه قابل چاپ